Het industrieel complex, zo groot als de ‘Altstadt’ van het nabij gelegen Leipzig, is het paradepaardje van BMW. Speciaal aangelegde loopbruggen voeren dagelijks tientallen bezoekers over de hypermoderne productielocatie, waar koolstofvezel en kunststofhars in een mum van tijd tot supersterk en lichtgewicht carbon worden geperst. Niet in thuishaven München, maar in Oost-Duitsland is BMW recent op kleine schaal begonnen met de productie van de i-serie: elektrische stadsauto’s en hybride sportwagens waar voor de vaste carrosserie helemaal geen staal meer wordt gebruikt.

Dat uitgerekend luxemerken Porsche en BMW Leipzig als nieuwe standplaats kozen, sterkt het zelfvertrouwen van de door werkloosheid geteisterde ‘Ossi’s’. Het is voor de lokale economie ,,de belangrijkste gebeurtenis sinds de val van de muur”, meent Hermann Leistner van het Arbeidsbureau in Leipzig.

Voor het eerst in 25 jaar is deze zomer de werkloosheid onder de tien procent gedoken. In 2005, toen BMW met de productie in Leipzig begon, was dat nog het dubbele. De snelheid waarmee de arbeidsmarkt hier aantrekt wordt bevestigd door het Institut für Arbeitsmarkt- und Berufsforschung (IAB) uit Nürnberg. Nergens in het land is de aanwas van de werkgelegenheid dit jaar groter, signaleerde het gezaghebbende IAB afgelopen najaar. De meeste nieuwe banen ontstaan in de automobielindustrie, de handel en de dienstverlening. En hoewel de werkloosheid hier nog ver boven het Duitse gemiddelde van vijf procent ligt, kopte de Leipziger Volkszeitung trots: ‘Leipzig wordt Duitslands banenmotor’.

Dat het ook heel anders had kunnen aflopen met de regio, weet Michael Schimansky. Hij leidt sinds 2001 het economisch stimuleringsprogramma van de stad. ,,In de jaren negentig beleefden we hier een regelrechte de-industrialisatie. Alleen al in Leipzig verdwenen in die eerste jaren na de Wende 100.000 banen in de industrie.”

Onder het communisme klopte hier in de deelstaat Sachsen het industriële hart van de DDR. De roemruchte Trabant bijvoorbeeld rolde in het nabijgelegen Zwickau van de band. En in Leipzig werden landbouwmachines, schepen en drukpersen geproduceerd, bestemd voor de export tot ver achter het IJzeren Gordijn. Maar toen de stad en haar omgeving onderdeel werden van het herenigde Duitsland zagen de voormalige staatsbedrijven hun afzetmarkt als sneeuw voor de zon verdwijnen. De D-mark prijsde de regio in het Oosten uit de markt. En in het Westen gold de Oost-Duitse industrie als verouderd.

,,Leipzig stroomde leeg”, zegt Schimansky. Hele wijken veranderden in spooksteden. Volgens de officiële statistieken kromp de stad van ruim 530.000 inwoners in 1989 tot een dieptepunt van 437.101 inwoners in 1998. ,,Er moest iets gebeuren om dat te veranderen. Zonder industrie kan men hier niet leven.”

De eerste die potentieel zag in de DDR-resten was Volkswagen. Nog voor de Duitse hereniging werden er in het voorjaar van 1990 in Zwickau Volkswagen Polo’s produceerd. Door dezelfde medewerkers die jarenlang Trabanten hadden afgeleverd. Van de 14.000 medewerkers van het failliete staatsbedrijf Sachsenring konden circa 2.000 weer aan het werk in een nieuwe fabriek van Volkswagen.
Eén van hen is Detlef Nagel, nu lid van de Ondernemingsraad van Volkswagen Zwickau. Nog steeds zijn zo’n twintig procent van zijn collega’s oud-medewerkers van Sachsenring. Het zijn mensen die ,,gewend zijn te improviseren”, zegt Nagel. ,,In de DDR werkten we met machines waarin sinds de jaren veertig niet meer geïnvesteerd was.” Dat vereiste improvisatievermogen. ,,Het werk was niet zo statisch als nu. Ook als eenvoudige productiemedewerker moest je een machine kunnen repareren. We moesten steeds weer iets nieuws bedenken om ze draaiende te houden.”

De overvloed aan ervaren vakkrachten in dit deel van de voormalige DDR was ook voor BMW een belangrijke reden zich hier te vestigen, zegt personeelschef Dirk Wottgen. Uit 125 potentiële vestigingsplaatsen koos de autofabrikant in 2001 voor Leipzig. Porsche had zich hier al twee jaar eerder gevestigd.

Onder de bevolking was de belangstelling enorm, herinnert Hermann Leister van het Arbeidsbureau zich. ,,Zodra het nieuws bekend werd, meldden zich zo’n 50.000 kandidaten die graag bij de autoproducenten aan de slag wilden.” Maar BMW had in de eerste vier jaren van opbouw van de fabriek maar 2.000 arbeidsplaatsen te vergeven. En ook bij Porsche was het aantal nieuwe banen nog gering.

Meer factoren bepaalden de keuze voor Leipzig. ,,Niet onbelangrijk was de geografische ligging”, zegt woordvoerder Jochen Müller. De stad positioneerde zich na de val van de muur niet meer er nèt buiten, maar juist midden ín het hart van het nieuwe Europa: een goede uitvalsbasis voor de Europese afzetmarkt van BMW.
Grond en arbeid waren bovendien goedkoop. BMW’s eerste investering van 1,2 miljard euro werd ondersteund met 360 miljoen euro uit Berlijn en Brussel, bedoeld voor de wederopstanding van Oost-Duitsland. En hoewel de loonniveaus inmiddels grotendeels gelijkgetrokken zijn, werken Oost-Duitse BMW-medewerkers nog steeds 3 uur per week langer voor hetzelfde geld dan de collega’s in München. Bij toeleveranciers zijn de verschillen nog veel groter, zegt Detlef Nagel. ,,Hier in Zwickau zit je 50 kilometer van de Tsjechische grens. Daar is arbeid helemaal goedkoop.”

Nu de lokale economie in Leipzig opleeft en vastgoedinvesteerders de stad propageren als het nieuwe Berlijn, floreren ook handel en dienstverlening. Leipzig is na Berlijn één van de weinige Oost-Duitse steden waarvan het inwoneraantal groeit. Hippe koffiebarretjes duiken op in het centrum. Onder de bevolking is de bijnaam ‘Hypzig’ inmiddels in zwang.

Toch behoren BMW en Porsche nog steeds tot de populairste werkgevers in de streek, zeggen ze op het Arbeidsbureau. ,,Vraag jongeren op straat waar ze hun beroepsopleiding willen volgen en negen van de tien noemen één van beide autobouwers”, aldus Leister. De autoproducenten staan voor zekerheid. ,,Dat speelt een belangrijke rol in deze omgeving. De mensen weten hier wat werkloosheid betekent en hoe moeilijk een toekomst zonder werk is.”

De achttienjarige Till Stephan kan dat beamen. Hij werkt sinds september als productiemedewerker bij BMW en verdient dertien euro per uur. ,,Als ik dat met leeftijdsgenoten vergelijk is mijn salaris heel hoog.” Veel van zijn vrienden zouden maar wat graag in zijn schoenen staan. ,,BMW betaalt goed en als je hier tijdens je beroepsopleiding een werkervaringsplek krijgt aangeboden, heb je vrijwel zeker na afloop een baan”, zegt Stephan. ,,Dat is hier uitzonderlijk.” Dat hij minder verdient dan zijn collega’s in München, deert hem niet. ,,Het leven is hier ook goedkoper, dus per saldo houd ík meer over”, klinkt het zelfverzekerd. Hij zet zijn glimmend witte koptelefoon weer op zijn hoofd en loopt in een stroom van circa duizend collega’s de poort van BMW binnen. Over een half uur begint zijn ploegendienst.

Zomaar aanschuiven aan een tafel om een liter bier te bestellen is hierbinnen niet de bedoeling. Er wordt om deze tafels gevochten. Reserveringen liggen soms al jaren van tevoren vast en voeren terug op connecties met de waard, in dit geval de bekende restaurateur en cateraar Michael Käfer. Nieuwkomers kunnen het proberen via een bemiddelaar, maar moeten daarvoor, vaak onderhands, flink betalen. De niet geheel legale doorverkoop van een tafelreservering bij Käfer kan tijdens het Oktoberfest oplopen tot wel 20.000 euro, schat de Duitse krant Welt am Sonntag.

De tafelschikking is minstens zo belangrijk. Wie praat met wie, en wie nodigt wie uit? Dat zegt alles over de onderlinge verhoudingen. Een toeleverancier die graag wil binnenkomen bij een grote autoproducent, zal er veel voor over hebben om aan tafel te komen bij de inkoopdirecteur van BMW. Andersom gebruiken Beierse bedrijven het Oktoberfest om hun grote klanten te bedanken en zo mogelijk de relatie te bestendigen. Dat is ook een prestigekwestie. Veel gasten kunnen uitnodigen op zo’n prominente locatie zegt iets over het succes van een bedrijf.

Eddy van der Vorst uit Venray kent het klappen van de zweep. Hij legde in zijn tijd als commercieel directeur bij de Limburgse schuifdakenproducent Inalfa belangrijke contacten in de Duitse auto-industrie; het dak van BMW’s Mini is onder meer van Limburgse makelij. Onder het label ‘advies’ regelt hij tegenwoordig tafelreserveringen in Käfer voor wie nog niet zo bekend is in München.
In traditioneel roodfluwelen gilet, boven de onvermijdelijke korte leren broek, staat hij nu voor de ‘hütte’ te wachten op een teken van de deurwacht. In zijn kielzog een groepje licht gespannen Nederlandse ondernemers, de lippen stijf op elkaar. Tegen de etiquette in betalen zijn gasten zelf voor een plekje aan een tafel.

Het zijn allen toeleveranciers die bier mogen drinken met ,,mensen uit het bestuur van BMW en Mercedes”. Hij gaat prat op zijn netwerk. ,,Je kunt wel zeggen dat ik Mister Oktoberfest ben in onze sector.” Maar eigenlijk wil hij over zijn activiteiten niet veel kwijt. Om welke bedragen het gaat bijvoorbeeld, en wie er dan precies aan zijn tafel zitten. ,,Dat gaat toch allemaal in een sfeer van vertrouwelijkheid die ik moet respecteren.” Vijftig plaatsen heeft hij dit jaar weten te bemachtigen. Dat is het laatste wat Van der Vorst er nog over wil zeggen. Een trotse glimlach prijkt op zijn gezicht. Dan mag de groep naar binnen.

Op hetzelfde moment stapt een groepje vijftigers uit de bank- en verzekeringswereld het open terras op. Ze komen uit München en Frankfurt. Hun middagsessie zit er op. Wie bij Käfer een van de felbegeerde tafels heeft weten te bemachtigen, is gebonden aan een strakke tijdslimiet. In drie shifts zijn de tafels geboekt: ochtend, middag, avond. Na een paar bierpullen zijn deze Duitse bankjongens al wat loslippiger over het doel van hun samenzijn. Ook al willen ze alleen met hun voornaam in de krant.

,,In onze business, die van het geld, draait het om vertrouwen, vertrouwen en nog eens vertrouwen. Dan moet je goed voor je relaties zorgen. Dit is een uitstekend moment om dat te doen”, zegt Helmut, die bij een investeringsmaatschappij in Frankfurt werkt. Hij is de belangrijkste in het gezelschap, want hij heeft de connecties bij Käfer. Hoe dat zo gekomen is? De restaurateur verzorgt gedurende de rest van het jaar de catering in zijn bedrijf. Voor wat hoort wat. Het is een gangbare manier voor Duitse bedrijven om tijdens het Oktoberfest bij de prestigieuze biertent binnen te komen.

Over een paar dagen heeft Helmut hier weer een tafel gereserveerd, dan voor veertig klanten. Hij ziet er wel een beetje tegenop. ,,Je kunt niet echt genieten, want je moet vooral heel gedisciplineerd zijn”, legt hij uit. ,,Niet te veel drinken en opletten of je collega’s zich wel genoeg bekommeren om je gasten.” Hij vertelt over een oud-studiegenoot die voor een Beierse bank werkt en zestien dagen lang klanten opvangt op het Oktoberfest. ,,Die is na afloop helemaal dood.”

De truc is om het in het zakelijk verkeer te houden bij hooguit één maß (bierpul met de inhoud van een liter). Wat ook kan, is alcoholvrij bier bestellen. Toch iets om te klinken, maar zonder de controle over jezelf te verliezen.

Maar waarom al die moeite doen op een volksfeest dat ook gewoon privé gevierd kan worden?

,,Het Oktoberfest schept de voorwaarden voor een informele sfeer die normaal gesproken niet gebruikelijk is in het Duitse zakenleven”, denkt Nederlander Ed Langendam, directeur van het Duitse filiaal van zakenbank NIBC in Frankfurt. ,,Dat is toch een cultuurverschil. Mensen kunnen hier dertig, veertig jaar met elkaar werken en elkaar nog met ‘U’ aanspreken. Dan heb je een evenement als dit nodig voor een wat losser contact.”

Hoe waardevol dat kan zijn, ondervond Ton van Haaren, die hier al 28 jaar komt. Hij was jarenlang algemeen directeur van Inalfa en al in de jaren negentig bezig om bij BMW een voet tussen de deur te krijgen. ,,We bleven maar horen dat we nog niet voldeden aan de kwaliteitseisen die ze in München stellen. Maar wat ik er aan kon doen werd me niet duidelijk. Tot ik hier op het Oktoberfest begreep dat er bij ons iemand niet op de juiste positie zat. Die begrijpt het niet, kreeg ik te horen van de kwaliteitsmanager.” De betrokken werknemer werd vervangen. ,,Vier jaar later verkochten we schuifdaken aan BMW.”

Ook Langendam noemt het belang om hier je gezicht te laten zien niet te onderschatten. NIBC heeft na een recente overname nog maar net een Duitse bankvergunning op zak, waarmee de bank zich een betere positie hoopt te verwerven op de Duitse markt.

Dus toen de uitnodiging kwam van een Duitse zakenrelatie hoefde hij niet lang na te denken. Hij en zijn vrouw hebben zich voor de gelegenheid van top tot teen in traditioneel Beierse kledij gestoken. Zij met diep decolleté en het bekende jagershoedje met veer. Hij met de typische rood-wit geblokte blouse in zijn Lederhose. ,,De vorige keer kwam ik hier in spijkerbroek. Die fout maak ik niet nog eens.”
Nu de bank de kans krijgt in Duitsland verder te groeien, ligt het voor de hand dat NIBC ook zelf gaat uitnodigen voor het volgende Oktoberfest. Ed Langendam: ,,Het is iets om over na te denken, maar ik weet nog niet of het past bij de uitstraling die wij nastreven.” Hij organiseert in Frankfurt al jaarlijks een informeel netwerkevenement in de Duitse traditie, maar met een Nederlands sausje: Koningsdag.

SECTION: Economie; Blz. 28 | LENGTH: 1692 woorden

Bernhard Bentele begrijpt het eigenlijk nog steeds niet. De personeelsmanager van sensorbouwer IFM was bereid alles voor ze te regelen. Een huis, opvang voor de kinderen, een baan voor de meereizende partner. Het concern met wereldwijd meer dan 5.000 werknemers en al enkele jaren op rij een omzetgroei tot ver in de dubbele cijfers, voerde 150 gesprekken met potentiële kandidaten uit Spanje. Daar bleef het bij. ,,Uiteindelijk was niemand bereid te verhuizen naar dit deel van Duitsland.”
En dat is vreemd voor een land dat in korte tijd is uitgegroeid tot migratieland. Duitsland telt na de Verenigde Staten op dit moment de grootste stroom inkomende migranten ter wereld.
Naar verwachting zijn het er dit jaar 500.000, van wie circa driekwart afkomstig uit andere EU-lidstaten met hoge werkloosheid.
Veel van deze gelukszoekers trekken naar de Duitse hoofdstad. Dat lijkt misschien logisch – Berlijn heeft veel te bieden – maar er is weinig werk. Niet voor niets wordt Berlijn ook wel ‘Arm aber sexy’ genoemd.
In Ravensburg en omstreken, onder meer bekend van de Ravensburger spelletjesfabriek en het gelijknamige pretpark, geldt het tegenovergestelde. Hier in de deelstaat Baden-Württemberg is werk te over, maar de regio staat bekend als afgelegen en conservatief. Bepaald niet sexy dus.

Tussen de glooiende uitlopers van de Alpen is het weliswaar goed toeven voor – meestal wat oudere – toeristen, maar veel te beleven is er niet. De infrastructuur helpt ook niet mee. Dit is toch vooral landelijk gebied.
Bij sensorfabrikant IFM zouden ze maar wat graag willen dat de regio beter bekend stond, met name bij jongeren. Dat zou het makkelijker maken om personeel van buiten te halen. Ook in eigen land. Want zelfs binnen Duitsland is dat geen sinecure.

Om personeeltekorten op te vullen, trok het concern naar het oosten van het land, waar de werkloosheid voor Duitse begrippen nog relatief hoog is. ,,Wie bereid was te komen kreeg een half jaar gratis onderdak. Maar ook dat project is mislukt”, verzucht de Schwabische personeelschef in zijn oranje gekleurde werkkamer.

Het concern heeft zijn personeelstrategie het afgelopen jaar daarom noodgedwongen gewijzigd en zet nu vol in op het opleiden en bijscholen van bestaand personeel. Ook doet het er alles aan om studenten en scholieren zo vroeg mogelijk te binden aan IFM, met snoepreisjes naar een dochteronderneming in Singapore en meerdaagse trektochten in de Alpen. Een yogajuf en dagelijks gratis sportlessen moeten ervoor zorgen dat het ziekteverzuim onder de productiemedewerkers laag blijft.

Op het nabijgelegen arbeidsbureau jubelt Jetta Driesch over dit soort maatregelen. ,,Het is de kracht van de regio”, zegt de directeur van de regionale overheidsinstelling. ,,Hier ontfermen de mensen zich daadwerkelijk over elkaar. Ik heb overal in Duitsland gewerkt, maar nooit eerder meegemaakt dat bedrijven echt werk maken van permanente educatie. Ook lukt het ons om voor iedere vroegtijdige schoolverlater een betaalde opleidingsplek in een bedrijf te vinden. Dat is toch ongekend?”

Het enthousiasme van Driesch is begrijpelijk. Nergens zijn de arbeidsmarktcijfers zo rooskleurig als hier. Nog geen 3 procent van de beroepsbevolking is werkloos, wat onder economen zo goed als volledige werkgelegenheid betekent. Jongeren zijn helemaal spekkoper. De jeugdwerkloosheid is praktisch nul in de omgeving van het Bodenmeer, niet ver van de Zwitserse grens.
Maar die onderlinge betrokkenheid heeft ook een schaduwkant, meent Werner Herkert. Hij is vakbondsleider bij dienstenbond Verdi en constateert dat de Schwaben iets ondoordringbaars hebben voor buitenstaanders. ,,Zo’n 80 procent van de huizen en infrastructuur is hier geërfd bezit”, stelt hij. ,,Wie hier geboren is, blijft. Schwaben zijn zeer sterk met hun land verbonden.”
En dat betekent dat een buitenstaander het per definitie zwaarder heeft. Er is een tekort aan betaalbare huurwoningen en het prijsniveau ligt hoog. Ondanks de lage werkloosheid kan een verpleegster of verkoopster hier niet altijd rond komen van haar ene baantje in het ziekenhuis of de lunchroom.

Herkert rekent voor dat een eenvoudige eengezinswoning aan huur en vaste lasten al snel 1.000 euro per maand kost. En dat terwijl een beginnende verpleegkundige maar 1.500 euro netto verdient.
,,We zien steeds vaker dat mensen noodgedwongen een tweede of derde baantje erbij hebben om de eindjes aan elkaar te knopen”, zegt hij. ,,Ondanks de welvaart in de regio neemt de armoede onder werkenden toe.”
Maar waar komt die befaamde Schwabische welstand eigenlijk vandaan?

De arbeidsethos hier is legendarisch. ,,Schaffe, schaffe, Häusle bauen”, wil het gezegde over de Schwabische discipline, wat zoveel betekent als doorzetten, iets klaarspelen en daarna huizen bouwen.
Het is de mix van bedrijvigheid die ervoor zorgt dat het de Schwaben zo goed gaat en vrijwel niemand zonder werk zit, stellen ze bij het arbeidsbureau. De regio kent veel kleine familiebedrijven in verschillende branches die niet van elkaar afhankelijk zijn. Zodoende kunnen klappen op de arbeidsmarkt in de ene sector makkelijk worden opgevangen door een andere sector. ,,Het zal hier niet snel gebeuren dat een grote werkgever in één keer duizenden mensen op straat zet, zoals ik in Noord-Duitsland wel heb meegemaakt”, zegt Jetta Driesch.

Veel van de relatief onbekende Schwabische bedrijven zijn in hun eigen segment wereldspeler. De regio herbergt innovatieve, technologische firma’s, maar heeft ook een bloeiende toerisme-industrie, fruitteelt en wijnproductie. De ligging rond het Bodenmeer is gunstig, al eeuwen wordt hier handel gedreven op de kruising van verschillende landen. Maar de Schwabische voorspoed kent ook een duistere kant. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten hier rond het Bodenmeer de belangrijkste wapenproducenten van het naziregime, die veel dwangarbeiders inzetten van het concentratiekamp Dachau nabij München. Veel van die infrastructuur werd compleet platgebombardeerd door de Engelsen, samen met de nabij gelegen stad Friedrichshafen. Op de smeulende resten en in de lege fabriekshallen aan het Bodenmeer ontstond in de naoorlogse jaren nieuwe bedrijvigheid. Nog steeds produceert een tiental bedrijven in de regio voor de wapenindustrie, zoals Diehl Defence, dat artillerieraketten bouwt. Maar daarover praat men liever niet. Bij de Industrie- en Handelskammer Bodensee-Oberschwaben, het regionale bedrijvenverbond, houden ze het bij ,,veiligheids- en verdedigingsindustrie”.

Praten over geld is sowieso niet Schwabisch. ,,Je hebt het of je hebt het niet, maar dat houd je verder voor jezelf”, zegt de werkloze Markus, die liever niet met zijn achternaam in de krant wil. Markus – kalend, fors postuur en armen vol tatoeages – is ongeschoold, heeft gezondheidsproblemen en is op zoek naar werk als magazijnmedewerker. Of hij dat snel zal vinden is ,,nicht im Frage”. Hij is op het arbeidsbureau voor een afspraak over de mogelijkheden om zijn eerder opgedane werkervaring na enkele maanden begeleiding en behoud van zijn uitkering om te zetten in een diploma. ,,Dan verdien ik meer”, zegt hij. Zo’n traject wordt financieel ondersteund door het arbeidsbureau en georganiseerd door het regionale bedrijvenverband.

Voor zolang als dat gaat lossen de Schwaben hun arbeidstekorten onderling op. Zogenaamde stille reserves worden aangesproken. Met name onder vrouwen die zich van de arbeidsmarkt hebben teruggetrokken om hun kinderen op te voeden valt nog een wereld te winnen, zegt Peter Jany.
Hij is directeur van de Industrie- en Handelskamer en gelooft sowieso niet dat migratie de beste oplossing is voor de personeelstekorten. ,,Het is niet duurzaam en niet goed voor de sociale cohesie.”
En dus moeten vrouwen meehelpen om de regionale economie nog harder te laten groeien. Dat verandert de traditionele rolverdeling die in conservatief Duitsland nog redelijk wijdverbreid is. Schwabische vrouwen leggen zich van oudsher toe op de drie K’s: Kinder, Küche, Kirche.

Voldoende kinderopvang is nog steeds een probleem in de regio. Maar steeds meer bedrijven organiseren het inmiddels zelf. De inspanningen leveren groei op van de werkzame beroepsbevolking met zo’n 4.000 mensen per jaar. Maar bij het arbeidsbureau weten ze nu al dat dat niet genoeg is. De verwachte tekorten in de verpleging zijn op termijn fors. De bevolking vergrijst en de instroom van jongeren is gering.
Daarom is er deze zomer een welkomstcentrum geopend in Ravensburg om arbeidsmigranten te helpen met integreren. Ze krijgen een mentor aangewezen die bijvoorbeeld helpt met het openen van een bankrekening. ,,We weten inmiddels dat werk aanbieden niet genoeg is. Voordat migranten zich goed voelen moet er nog heel wat gebeuren”, meent Jany.
Madalena Talana, afkomstig van het eiland Sardinië in Zuid-Italië, beaamt dat. Ze dekt de tafels in een hotel aan het Bodenmeer. ,,Alle Italianen dromen van een leven in Duitsland. Maar ze kunnen hier niet het leven leiden dat ze gewend zijn”, zegt ze. Talana woont hier al vijfentwintig jaar en spreekt inmiddels vloeiend Duits, maar ze haalt het niet in haar hoofd om naar de buren te gaan voor een ei of een kopje suiker. ,,Dat begrijpen ze hier niet. Daar willen ze dan nog maanden over praten: waarom ik een taart ging bakken zonder eieren te kopen?”
Ze lacht. ,,Dat is die Schwabische discipline, hè. Maar ik begrijp het wel: ze hebben het zwaar gehad na de oorlog. Ze moesten wel.”

Werkloosheid

Onder de 3 procent

Duitsland en Oostenrijk behoren tot de Europese lidstaten met de laagste werkloosheid: beide 5 procent. In Duitsland is dat vooral te danken aan het zuiden, waar in sommige streken de werkloosheid onder de magische grens van 3 procent is gezakt. Zoals in Ravensburg en omstreken. Hier noteerde de teller in juli van dit jaar 2,8 procent werklozen, wat neerkomt op ruim 4.000 mensen.
In Nederland is de werkloosheid de afgelopen maand met 12.000 mensen afgenomen en komt nu uit op 8,2 procent. In Europese vergelijkingen komt dat neer op 6,7 procent.

SECTION: Economie; Blz. 14 | LENGTH: 1020 woorden | GRAPHIC: Illustratie Studio NRC

Alfred Thun weet het zeker. “Als we niets doen gaat de Europese fietsindustrie eraan.” Strak in pak loopt de boomlange ondernemer langs bakken vol vers gestanste trapassen, nog te heet om aan te pakken. Hij probeert er toch één, legt ‘m weer terug, kijkt naar buiten. De eigenaar van de gelijknamige Thun Groep levert vanaf deze locatie in Ennepetal, in het Duitse Ruhrgebied, al drie generaties lang trapassen aan Europese fietsenproducenten als Gazelle en Accell. Dit is zijn geboortegrond.

Dat de toeleverancier er nog zit, is zeldzaam. In Nederland zijn de meeste onderdelenproducenten al failliet of vertrokken naar Zuidoost-Azië. Zo’n 50 productielocaties sloten het afgelopen decennium hun deuren in Europa. Gevolg: het aantal geproduceerde fietsen op het continent daalde van circa 15 naar 11,5 miljoen. En dat terwijl de Europese markt met jaarlijks rond de 19 miljoen verkochte fietsen ondanks de crisis aardig stabiel blijft. Produceren in het Verre Oosten in eenvoudigweg goedkoper. “Als het moet ga ik ook naar Bangladesh. Maar dat willen we niet. Hier wonen onze mensen”, zegt Thun.

En dus kiest de ondernemer de vlucht naar voren. Thun wil niet minder maar juist méér gaan produceren in Ennepetal. Naast trapassen ook fietsframes, de basis van iedere fiets. Die worden nu nergens meer gemaakt in Europa. En dat is “een strategische fout gebleken”, zegt de Duitser. De productie moet terugkeren naar Europa, vindt hij. Om de industrie te redden.

Het verplaatsen van productie naar Azië is een strategische fout gebleken

Alfred Thun Eigenaar Thun Groep

Zijn pleidooi lijkt gehoor te vinden bij het Nederlandse Accell, Europa’s grootste fietsproducent en bekend van merken als Sparta en Batavus. Fietsen die zo’n 25 jaar geleden nog voor 90 procent bestonden uit onderdelen van Europese makelij. Inmiddels is dat nog maar 35 procent, Schat Jeroen Snijders Blok. Hij is inkoopdirecteur bij Accell en ziet steeds minder voordelen van het produceren in Zuidoost-Azië.

Grootste probleem zijn de levertijden. Snijders Blok moet steeds langer wachten op frames, soms tot wel een half jaar. En dat terwijl de consument grilliger wordt. “Het is net als in de mode”, zegt Snijders Blok. “Trends volgen elkaar snel op en het hangt van het weer af of mensen een nieuwe fiets kopen. Dus willen we in mei nog kunnen beslissen wat we in juli gaan maken. Dat kan nu niet.” Accell blijft hierdoor steeds vaker zitten met restpartijen van een oud model of heeft een tekort aan fietsen die goed lopen.

Blok aan het been

En zo zijn de frames, waarvan de productie in 2000 werd verplaatst vanwege de lage kosten, Accell nu een blok aan het been geworden.

Snijders Blok was de afgelopen dagen in Brussel voor overleg met andere kopstukken uit de Europese fietsindustrie. Op de agenda van het topberaad? Baanbehoud en de toekomst van de sector. Hij hoopt branchebreed afspraken te kunnen maken, want in zijn eentje investeren in een nieuwe fabriek voor fietsframes wil het bedrijf uit Heerenveen niet. ,,Als Thun of een andere leverancier dit wil gaan oppakken heeft hij aan Accell niet genoeg. Wij willen ons hooguit voor de eerste 3 jaar vastleggen op een afname van maximaal 40 procent van de totale productie.”

Fietsen

Duitsland grootste producent

1 miljoen fietsen worden er jaarlijks in Nederland verkocht – daarmee is Nederland qua verkoopaantallen per inwoner nog steeds koploper in Europa

2,2 miljoen fietsen worden er jaarlijks in Duitsland geproduceerd. Daarmee is het land de grootste producent van Europa. Hier worden in absolute aantallen ook de meeste fietsen verkocht: jaarlijks bijna 4 miljoen.

Om te kijken hoe het nu verder moet heeft Accell het consultancybureau van autoproducent Porsche ingeschakeld. “De Europese auto-industrie krijgt het voor elkaar hier nog steeds de meeste auto’s te produceren met onderdelenfabrikanten die dicht op de assemblage zitten. Daar kunnen wij wat van leren.”

Ook al kan het nog jaren duren voordat het zover is, industrieanalist Arnold Hardonk van Rabobank noemt de plannen in de fietsindustrie “één van de meest serieuze voornemens van reshoring in West-Europa”. Die term, overgewaaid uit Amerika, wordt door beleidsmakers veel in de mond genomen. Het zou een wondermiddel zijn voor de Europese werkgelegenheid. Reïndustrialisatie staat daarbij hoog op de agenda van Brussel.

Maar de voordelen van het terughalen van productie uit Zuidoost-Azië zijn in Europa nog niet zo eenduidig als in de Verenigde Staten. Daar weegt produceren in eigen land steeds vaker op tegen produceren in het Verre Oosten. De schaliegasrevolutie heeft energie goedkoper gemaakt in de VS waardoor het loonverschil met Zuidoost- Azië minder allesbepalend is bij de keuze voor een locatie.

Dat loonverschil is voor Accell nog aanzienlijk, maar Snijders Blok zegt bereid te zijn meer te betalen voor de flexibiliteit van kortere levertijden. Of dat extra banen gaat opleveren in Nederland? Hooguit indirect. ,,Hier is eenvoudigweg te veel productie verdwenen om nog te laten herleven”, meent de inkoopdirecteur uit Heerenveen. In Duitsland is dat anders. Accell vond alvast één Duitse slotenmaker bereid productie terug te brengen. “Die bouwt nu een fabriek die in 2015 operationeel moet zijn.”

Waar het wachten verder op is? “Blijkbaar doen de lange levertijden bij de eindafnemers nu nog onvoldoende pijn” denkt Thun. Hij kan de investering van 20 miljoen die hij nodig acht om frames te produceren in Ennepetal niet in zijn eentje ophoesten.

De Europese fietsindustrie geniet ook nog even bescherming vanuit Brussel dankzij anti-dumpingwetgeving. Maar die belastingmaatregel op de import van fietsen van buiten de EU loopt over enkele jaren af. Of de industrie dan klaar is voor de volle concurrentie met Aziatische producenten? Thun betwijfelt het. Hij hoopt daarom stilletjes ook op een verandering in de perceptie van de consument. “In Duitsland is de degelijke fiets uit Holland heel populair. Maar das Hollandrad ist eine Lüge. Dat zouden mensen zich moeten realiseren als ze een fietswinkel binnenstappen.”

Het is januari 2007 als het prestigieuze handelshuis van Rabobank  in Londen hoog bezoek uit Utrecht krijgt. Sipko Schat, net een jaar lid van de hoofddirectie van de bank en verantwoordelijk voor Rabo’s internationale zakenbank, komt langs. Londen is het zenuwcentrum van Rabo’s zakenbank. Er worden bakken met geld verdiend. Maar Schat weet eigenlijk nauwelijks iets van de afdeling. Hij komt er vrijwel nooit.

Het management in Londen, onder wie de ervaren Britse handelaar P., geven de Fries een warm onthaal. Hij krijgt een rondleiding door het moderne pand aan de rand van de City. Een bijna volledig glazen gebouw aan de Theems, met kamers voor de bazen die uitkijken over het water en de imposante bouwwerken aan de overkant: het Tate Modern, de Londen Tower Bridge. Die kantoortjes worden door de handelaren Death Row genoemd. Naar de tijd dat het allemaal nog niet zo voor de wind ging met Londen en directeuren bij bosjes de laan uit werd gestuurd.

Midden op de handelsvloer komt een trap uit die begint op de vierde verdieping. Het is een trap die ooit is aangelegd in opdracht van de grondlegger van Rabo’s Londense handelstak, de Duitser Alex von Ungern Sternberg, alias ‘Unga Bunga’. Hij liet die trap bouwen om de lijntjes met zijn handelaren kort te houden. Ofwel: hij wilde snel bij hen kunnen zijn om ze de wind van voren te geven als een deal mislukte. Stairway to Heaven heette de trap.

Na de rondleiding wordt Schat meegenomen naar de Royal Automobile Club voor een exclusief etentje. De club heeft binnenzwembaden, een Turks bad en twee golfbanen en was een van de belangrijkste promotors van de eerste grandprix op het Silverstone-circuit. Britser kan niet.

Tevreden keert Schat terug naar Utrecht. Hij zal zijn gezicht er in de jaren daarna niet vaak meer laten zien. Wat hij nog niet weet, is dat in Londen, reeds tijdens zijn bezoek, de grootste fraudezaak in de maak is die Rabobank ooit zal treffen. En die hem uiteindelijk zijn carrière bij de bank zal kosten. Zes jaar later zullen toezichthouders onthullen dat de Londense handelaren een belangrijk aandeel hebben gehad in de jarenlange manipulatie van de Libor-rente, een belangrijk internationaal rentetarief. Schat verklaart van niets te hebben geweten.
Geen typische Rabo-bankiers

Bankiers in the City zijn van een beduidend ander slag dan de traditionele Rabo-bankiers uit Utrecht. Dat moet Schat zijn opgevallen tijdens zijn schaarse bezoeken aan Londen. Duurbetaalde medewerkers (sommigen verdienen meer dan hijzelf, met bonussen die oplopen tot boven de 1 miljoen euro) die dingen zeggen te doen die niemand anders kan. Laat staan begrijpt. Daarvan hebben ze er in Utrecht niet zo veel.

Het zijn bankiers, voornamelijk Britten, die dure pakken dragen, horloges van duizenden ponden bezitten en in sportauto’s rijden. City-boys. Alhoewel er ook minder uitbundige types tussenzitten. Het zijn ook bankiers met hun eigen maniertjes. Manager P. is zo iemand. Hij is ongetrouwd en staat bekend als luidruchtig en grofgebekt. Hij heeft in zijn kamer een poster hangen van de film Catwoman met de schaars geklede actrice Halle Berry erop. Hij heeft haar een keer ontmoet omdat de filmproducent klant is van Rabobank.

Weliswaar is het niet het soort handelaren dat je bij de meest prestigieuze zakenbanken ziet, Goldman Sachs, Barclays, UBS. Daarvoor betaalt Rabobank weer nét niet genoeg. Bij Rabobank zit meer een ratjetoe van handelaren, inclusief mensen van middelbare leeftijd met een volkse achtergrond, in plaats van een dure kostschoolopleiding.
Maar niettemin wordt er keihard gewerkt en staat het leven in het teken van geld verdienen. Bonussen zijn de hoeksteen van de carrière van menig handelaar. Evenmin hebben handelaren er moeite mee om grappen te maken over het bewust benadelen van klanten. ,,Oh jee,mijn arme klanten, hehehe!!”, mailen handelaren naar elkaar na een manipulatiepoging.
Rabo wil wereldspeler zijn

Vanwege het ‘hogere doel’ neemt de Rabobank-top, inclusief Schat, die afwijkende cultuur voor lief. De oorspronkelijke boerenleenbank heeft in die jaren de ambitie om een wereldspeler te worden in de financiële sector, net als ABN Amro. De zakenbank, het handelshuis in Londen voorop, zijn cruciaal voor die ambitie. Het zijn de handelaren in Londen die de doelstelling moeten realiseren. Daarom worden ze met rust gelaten.

Er worden ook resultaten geboekt: de handelsvloer doet uitstekende zaken. En een jaar of zeven, acht eerder is Rabobank, mede door haar activiteiten in Londen, gevraagd om lid te worden van het Libor-panel. Dat is een panel waarin de grootste banken van de wereld zitten. Samen bepalen die dagelijks de Libor-rente (Londen Interbank Offered Rate), een internationaal rentetarief dat als basis dient voor de rente op duizenden miljarden aan financiële producten. Hypotheken, spaargeld. Maar ook swaps en futures.

Voor de top van Rabobank in Utrecht is dat een triomf. Die ziet het lidmaatschap als een teken van de ‘prestige’ die Rabobank dan geniet. Rabobank doet mee met de grote jongens: Goldman Sachs, JP Morgan, Citigroup. ABN en ING zijn niet gevraagd om toe te treden tot het panel. Terwijl die banken altijd neerkeken op de ‘provinciale bank’ uit Utrecht.
Diezelfde handelaren vinden die toetreding tot het panel zelf bepaald niet sexy. Bankiers in Londen zien de taak van het doorgeven van de Libor-tarieven in eerste instantie als corvee. Een feutenklus, bedoeld voor de jongste bediende.

Maar een paar jaar later, in 2006, ontdekt een aantal handelaren dat er toch voordelen zitten aan die nieuwe werkzaamheden. Bankiers die handelen in producten met een rente die is gebaseerd op Libor, zien in dat als zij op de een of andere manier de uiteindelijke Libor-rente kunnen beïnvloeden, zij hiervan profiteren. Hun beleggingsresultaten worden erdoor gestuurd. En daarmee hun bonus. Als het handelshuis als geheel meer winst weet te behalen, is de bonuspot die aan het eind van het jaar te verdelen valt, groter.

De handelaren beginnen te overleggen met de medewerkers die verantwoordelijk zijn voor het doorgeven van de tarieven, de submitters, terwijl daar in feite sprake is van belangenverstrengeling. Maar op dat moment is er nog geen richtlijn die zegt dat handelaren en submitters gescheiden moeten werken. Al snel praat iedereen met iedereen. Sterker, handelaren gaan op zeker moment zelf tarieven indienen. Submitters gaan handelen. Het kan omdat de bankiers bij elkaar zitten op één zaal, zonder ‘Chinese muren’ ertussen. De fraude is al een jaar volop aan de gang als Schat Londen bezoekt.
De bouwers van de universele Rabobank blijken dus in het geheim slopers. Vanuit Londen, vanuit de Death Row, wordt de kiem gelegd voor de geruchtmakende Libor affaire. De fraude waarvoor Rabo op 29 oktober 2013 een recordboete moet betalen van 774 miljoen euro en die haar reputatie als ‘de bank die het anders doet’ knakt. Toezichthouders zoals de Britse Financial Conduct Autorithy (FCA) concluderen dat de misstanden bij Rabo ,,een van de ernstigste” zijn die ze hebben aangetroffen bij de vier banken die tot nu zijn beboet in de Libor-zaak. Bij Rabo is sprake van ,,systematische pogingen” om de Libor-rente te manipuleren. Voor een groot deel heeft dat te maken met het feit dat Londen twee jaar lang ongestoord zijn gang kan gaan.

Spil in het Londense spel is het hoofd van de geldmarktdesk in Londen, T. Die is tevens hoofd van alle geldmarktdesks van Rabobank  wereldwijd, inclusief die in Utrecht. T. is daarnaast baas van de submitters in Londen. Hij geldt als een Brit van het rauwere soort. Ook hij is een jongen van de terraces, de volkswijken in Engeland. Geen Oxford-type. Hij is een whizzkid, iemand die razendsnel kan rekenen. In e-mails naar collega-handelaren noemt hij zichzelf de ,,Libor-bitch”. Omdat hij keer op keer de tariefwensen van handelaren met plezier inwilligt. T. handelt zelf ook met regelmaat.
Volgens de FCA helpt T. ,,een cultuur creëren waarin manipulatiepraktijken als geaccepteerd worden beschouwd”. In twee jaar tijd ontstaat zo volgens de FCA een afdeling waar ,,manipulatie openlijk plaatsheeft en als een normale praktijk wordt gezien door een grote groep individuen.” T. wordt in maart 2007 door de British Banking Association (BBA) gewezen op zorgen over de betrouwbaarheid van de Libor-rentes. Dat is, voor zover bekend, de eerste keer dat er signalen bij Rabo terechtkomen. De BBA is de vereniging waar de Libor-banken hun tarieven afgeven.

Project Vanilla

Eind 2008, na twee jaar ongestoord frauderen, gebeurt er iets dat ingrijpende consequenties heeft voor het handelshuis in Londen. De Amerikaanse megabank Lehman Brothers valt om als gevolg van onhoudbare verliezen op giftige hypotheken. De financiële crisis wordt ingeluid. Vrijwel alle grote banken lijden grote verliezen als gevolg van de paniek die volgt op de financiële markten. Ook Rabobank.
Rabo besluit tot een ingrijpende sanering. Een deel van de activiteiten in Londen wordt overgeheveld naar Utrecht. Ook het doorgeven van de Libor-tarieven. Sleutelpersoneel wordt ontslagen, wat tot slepende rechtszaken leidt van de duurbetaalde Britse handelaren. Project Vanilla heet de saneringsoperatie. De afkoopsommen lopen tot in de miljoenen.
Vanaf dat moment ligt het zenuwcentrum van Rabo’s internationale activiteiten in Utrecht. Recht onder de neus van de hoofddirectie, die een paar verdiepingen hoger huist. Er komen nieuwe, Nederlandse managers die veel meer geworteld zijn in de Rabobank-cultuur. Het hoofd van de Utrechtse geldmarktdesk, P., volgt ‘Libor-bitch’ T. op. De Nederlander wordt vanaf nu direct verantwoordelijk voor alle geldmarkthandelaren en submitters. Zijn baas wordt D., een andere Nederlander afkomstig van ING. Voor beiden betekent de sanering in Londen promotie. ‘Libor-bitch’ T. verdwijnt later spoorloos.
P. staat bekend als een rustige man, hij is dan nog net geen veertig jaar. Hij is een fanatiek hardloper die binnen de bank wordt gerespecteerd. Een typische Rabo-jongen. Hij is niet het type dat ,,’s avonds in de kroeg zijn trouwring afdoet”, omschrijft een oud-collega hem. Zijn baas D., die dan halverwege de veertig is, staat bekend als iemand met goede sociale vaardigheden. Hij is blij met P. vanwege zijn specialistische kennis van de geldmarkten en zijn goede handelsinzichten.
Met de verschuivingen naar Utrecht wordt het proppen in de dealingroom. De zaal – een identieke maar grotere versie van die in Londen – zit tjokvol handelaren. De brandweer vindt het zelfs té vol en gelast dat de wandjes tussen de handelaren worden weggehaald.
Het gemanipuleer gaat in Utrecht minstens zo hard door. Ook al is er een nieuwe leiding, een andere cultuur en heeft de handel dichter bij huis plaats. De submitters onder leiding van P. hebben geen training gekregen hoe ze betrouwbare tarieven moeten berekenen, waardoor de ,,omstandigheden worden gecreëerd voor handelaren om aanzienlijke invloed uit te oefenen op de submitters”, zegt het Amerikaanse Openbaar Ministerie. Een handelaar uit Tokio neemt zelfs het gehele indienproces voor de Yen-Libortarieven over. Deze handelaar intimideert submitters als ze niet doen wat hij zegt. ,,Waarom heb je alle Yen Libor-tarieven verhoogd zonder dat mij te vertellen? We zijn toch een team? Je weet toch wat mijn positie is? ik snap niet dat je dit doet […]. Ik ben echt verneukt”, schrijft hij in een email.
De afgetreden topman Piet Moerland spreekt later van ,,ernstige misdragingen van het buitenlandsbedrijf”. Bij het publiek ontstaat het beeld dat de Libor-fraude louter een ‘Londens’ probleem is. Maar het was net zo goed een Utrechtse affaire. Twee jaar lang worden vanuit Utrecht volop Libor-tarieven doorgegeven op bestelling van handelaren. Het zijn tarieven die bedoeld zijn om de beleggingen van de handelaren gunstig te beïnvloeden.

Net als in Londen wordt de dealingroom in Utrecht volkomen met rust gelaten. Toezichthouders zeggen later dat de interne controleurs van Rabobank, waaronder de complianceafdeling, het Libor-proces niet als risicovol zagen en er niet of nauwelijks naar keken. Terwijl de verplaatsing naar Utrecht een aanleiding had moeten zijn voor een risicoanalyse. Omdat het doorgeven van de Libor-tarieven een nieuwe activiteit was voor Utrecht.
Daar komt bij dat de verleiding om te frauderen groot is. Rabo is groot in de handel in complexe financiële producten die gebaseerd zijn op de Libor-rente. Veel institutionele beleggers kopen die producten bij Rabo omdat die bank geldt als superveilig. De bank heeft als een van de weinige in de wereld een triple A status, de hoogste kredietwaardigheid van een bank. Ook na het uitbreken van de crisis behoudt Rabobank die status. De handel in derivaten wordt minder, maar blijft relatief groot.

Zolang de handelaren hoge winsten maken, worden ze met rust gelaten

Opmerkelijk is de rol van het nieuwe hoofd geldmarkten, P. Hij is onderdeel van de first line of defence. Hij stuurt de submitters aan die tarieven doorgeven. Zelf de rente manipuleren doet hij niet, zoals zijn voorganger. Maar erg goed opletten doet hij – bewust of onbewust – evenmin. Een medewerker stuurt P. een e-mail waarin wordt gesproken over manipulatie. Dat gebeurt daags voordat hij als leidinggevende verantwoordelijk wordt voor het proces. Op dat moment geeft hij al leiding aan een aantal andere submitters in Utrecht die ook tarieven doorgeven. Maar hij slaat hier niet op aan. Hij zou de e-mail niet of slecht hebben gelezen, omdat hij in die paniekerige Lehman-dagen wel honderden mails per dag kreeg. Als P. wel was aangeslagen, had de fraude vanaf dan kunnen stoppen.
Pas twee jaar later slaat P. aan op interne signalen over manipulatie. Hij hoort twee medewerkers praten over handelaren die de rente proberen te beïnvloeden. Hij wordt naar verluidt razend en laat intern een instructie uitgaan dat het afgelopen moet zijn met het frauderen. Vanaf dat moment spannen Rabo-handelaren niet meer samen met submitters om de rente te manipuleren. Maar de handelaren proberen wel nog steeds via medewerkers van andere banken de rente te beïnvloeden. Dat gebeurt tot en met maart het jaar daarop.

Dat P. twee jaar lang niet doorheeft dat er naar hartelust wordt gefraudeerd op zijn afdeling, is ook opmerkelijk. Zijn afdeling is klein, er werken 40 à 50 man. En ook al werken die op verschillende plekken in de wereld, op de handelsvloer in Utrecht wordt openlijk gepraat over manipuleren. In de buitenwereld nemen vanaf 2008 de zorgen over de betrouwbaarheid van de Libor-tarieven toe. De BBA scherpt in het najaar van 2008 de richtlijnen voor het Libor-proces aan. Waarbij de BBA Rabo expliciet meldt dat het níet de bedoeling is dat de Libor-tarieven worden doorgegeven door ,,mensen met primaire verantwoordelijkheid voor derivatenposities”. De Bank of International Settlements, de centrale bank van de wereld heeft enkele maanden daarvoor al gewaarschuwd voor handelaren die manipuleren voor persoonlijk gewin.
P. is volgens toezichthouder De Nederlandsche Bank ,,bekend met de discussies over de integriteit van het Libor-proces en was of behoorde bekend te zijn met de risico’s die verbonden waren aan dat proces.” Maar die bekendheid leidt bij P. niet tot actie. Noch bij zijn superieuren die ook weten van die signalen. P. doet in ieder geval niets aan de manipulatie. Tot eind 2010.

Libor-tarieven doorgeven geldt als corvee, een klus voor de jongste bediende

Toezichthouders wereldwijd nemen hem dat kwalijk. Ook al is het onduidelijk of P. nu wel of niet wist van de fraude. DNB zegt dat P. ,,op de hoogte” was van het mailtje van eind 2008. Het Amerikaanse OM houdt het erbij dat P. ,,geïnformeerd” was. Dat is juridisch iets anders dan dat hij de inhoud van het mailtje kende. De Rabobank behoudt het vertrouwen in hem, getuige het feit dat hij nog voor Rabo werkt. En ook dat hij namens Rabobank nog steeds lid is van een internationaal gerenommeerde financiële organisatie (ACI). Die club zegt zich onder meer in te spannen voor het ,,behouden van de hoogste standaarden binnen de beroepsgroep [van financiële specialisten, red.], door een voorbeeld te geven van correctheid en ethisch gedrag”.

Pas halverwege 2012 worden de submitters op afstand gezet van de handelaren. De geldmarktafdeling van P. wordt nu bij de treasury afdeling van Rabobank geplaatst, weg van de handelaren en bij de medewerkers die primair verantwoordelijk zijn voor het beheren van de kaspositie van de bank. De Libor-rente had hier, afgeschermd en ver weg van handelaren, al jaren eerder kunnen worden afgegeven.

Sipko Schat Topman die struikelde over de Libor-affaire

De carrière van Sipko Schat bij Rabobank kwam twee weken geleden tot een dramatisch einde. Schat was als directeur van Rabobank  International eindverantwoordelijk voor het Libor-dossier. Na de schikking op 29 oktober bleef hij in eerste instantie aan. Topman Piet Moerland stapte wel op. Schat bleef voor de continuïteit en zei dat hij het vertrouwen had van de raad van commissarissen en van DNB. Hij had niets geweten van de fraude. Maar drie weken later moest hij toch opstappen. Lokale afdelingen van Rabobank en de leden van de bank eisten zijn vertrek.

Verantwoording

Anonieme personen

De namen van de in dit artikel genoemde handelaren en managers zijn bij de redactie van NRC Handelsblad bekend. Om privacyredenen zijn de namen echter teruggebracht tot de initialen van hun voornamen. In overleg met de advocaten van de Rabobank worden de namen van Sipko Schat, Piet Moerland en Alex von Ungern Sternberg wel volledig genoemd.

Voormalig FNV-voorzitter Agnes Jongerius spreekt voor het eerst over de stand van het polderoverleg. “Het probleem is vooral dat Asscher geen mandaat heeft.”

SECTION: In het nieuws; Blz. 6 | LENGTH: 1270 woorden | FOTO: Roger Cremers

Het is 11.00 uur ‘s ochtends als ze het onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur van de Universiteit van Utrecht binnenstapt. Haar nieuwe werkgever voor twee dagen per week. Ze oogt ontspannen en uitgeslapen. ,,Ik kom net uit de sportschool”, zegt ze opgewekt. Dan: ,,Dit is zo’n ander leven dat ik nu leid.” Het klinkt alsof ze zichzelf er nog van moet overtuigen dat het echt voorbij is, haar voorzitterschap van de grootste vakcentrale van Nederland, de FNV.

Vorig jaar zomer nam Jongerius (52) afscheid van de enige werkgever die ze ooit had, diezelfde FNV. Haar positie was onhoudbaar geworden nadat het door haar gesloten pensioenakkoord met werkgevers en kabinet intern een richtingenstrijd ontketende. Echt gewend aan haar nieuwe leven is ze nog niet. ,,Ik mis het enorm”, bekent ze. “Het is een flow, dat altijd maar doorgaan. Lekker. Haast verslavend. Je mag er met je grote neus bijzitten. Meedoen.” Twinkeling in de ogen. “Terwijl je weet dat het niet gezond is natuurlijk.” Ze maakte dagen van zestien uur, sliep geregeld niet meer dan vijf uur per nacht.

Wat ze niet mist is “de herhaling van zetten”. “Dan kwam ik voor de zoveelste keer uitleggen waarom het niet goed is om het ontslagrecht te versoepelen, verwijzend naar steeds hetzelfde onderzoek waaruit blijkt het niet werkt. Het is goed als een nieuwe generatie zich de materie eigen kan maken en zich er met driehonderd procent voor in wil inzetten. Ik was daar wel klaar mee.” Haar nieuwe leven in de luwte heeft haar namelijk nog iets anders doen beseffen. En dat is de beperkte invloed die je op de dingen kunt uitoefenen. “Het is ook de leeftijd. Je wordt bescheidener in de mate waarin je denkt de wereld naar je hand te kunnen zetten.”

Maar u heeft toch als FNV-voorzitter bij uitstek een positie bereikt waarin je juist wel je invloed kan laten gelden. Bent u daar dan teleurgesteld over?
Stilte. “Toen ik jong was dacht ik dat ik de wereld volledig naar mijn hand kon zetten. Overigens, als iemand mij op mijn achttiende had gezegd dat ik FNV-voorzitter zou worden dan had ik dat niet geloofd. In de echte wereld blijkt het anders te werken. De maatschappij heeft nu de neiging om alleen maar voor het eigen belang op te komen. Terwijl de collectieve oplossing voor iedereen het beste is. Als je ouder wordt, heb je de onderhuidse mechanismen beter door. Je ziet beter hoe weinig invloed je daar eigenlijk als individu op hebt. Daarmee wil ik niet zeggen dat het niet uitmaakt of je je best doet. Want als je buurvrouw ziek wordt en je helpt haar, dan maakt het wél uit. Maar ik realiseer me nu dat je niet alle touwtjes in handen kunt hebben.”

Toen u een akkoord sloot over de toekomst van ons pensioenstelsel kreeg u uw achterban over zich heen. Heeft Ton Heerts het nu gemakkelijker, in de onderhandelingen met werkgevers en kabinet?
“Ja en nee. Hij heeft het makkelijker omdat er een ledenparlement is aangetreden waar hij direct zaken mee kan doen. Hij is niet meer afhankelijk van hoe de verschillende voorzitters met hun bonden het gesprek voeren. Ik wist als voorzitter niet wat er in al die bondsraden gebeurde, hoe de voorzitters met wie ik te maken had in de federatieraad mijn boodschap vertaalden. Heerts kan zich in het ledenparlement rechtstreeks tot de leden richten. Dat is een groot winstpunt. Maar het lastige is de veelheid aan onderwerpen die voorliggen. Het gaat niet alleen over pensioen, zoals destijds voor mij gold, maar het is én, én, én. Dat maakt het extreem moeilijk.”

Kan Heerts wel onderhandelen als zijn achterban hem vandaag verbiedt om over WW en ontslagrecht te praten?
“De vakbond kan het zich niet veroorloven om niet naar Den Haag te gaan. Bovendien zie ik ruimte ontstaan bij de PvdA-fractie. Die zien ook in dat je nu niet aan WW- en ontslagrecht moet komen.”

Onder welke voorwaarden kan er toch een akkoord komen?
“Het is vrijwel kansloos dat er een groot alomvattend akkoord tot stand komt. Maar dat heeft niet zo zeer met de FNV te maken. Het probleem is vooral dat minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken, PvdA) geen mandaat heeft. Dat inzicht kreeg ik onlangs dankzij mijn collega’s Maarten Prak en Jan Luyten van Zanden, hier op het instituut. Zij komen vandaag met een historische studie: ‘Nederland en het poldermodel’. Uit duizend jaar Nederlandse geschiedenis blijkt dat het beslechten van sociale conflicten door afspraken tussen politiek en maatschappelijk middenveld ons tot de meest welvarende landen ter wereld heeft gemaakt. Terugkijkend zie je ook dat het voor ons land zo kenmerkende polderoverleg alleen succesvol is als de staat zich als spelverdeler opstelt. Die moet knopen kunnen doorhakken als het moeilijk wordt. Asscher zou die rol nu op zich moeten nemen, maar dat kan hij niet. Hij heeft bij voorbaat geen rugdekking in de Eerste Kamer dus draaien kabinet en sociale partners nu in pirouetjes langs elkaar. Het zijn net dansende prinsesjes. Dan had het vorige minderheidskabinet had het makkelijker, toen er een deal moest komen over de pensioenen. Nu is er geen oppositiepartij die haar steun zal uitspreken voor een allesomvattende deal. Daarvoor lopen de onderwerpen te veel uit een. De meest geslaagde uitkomst is als het Asscher lukt zou lukken? om op onderdelen deelakkoorden te bereiken.”

Op welke terreinen ziet u die deelakkoorden voor zich?
“Het lijkt het makkelijkst om overeenstemming te bereiken op de onderwerpen die de overheid geen geld kosten. Dan kom je algauw uit op een deal over de arbeidsmarkt waarbij de doorgeschoten flexibilisering wordt aangepakt en we iets verzinnen voor het ontslagrecht. Een betere balans op de arbeidsmarkt is noodzakelijk, dat zien alle partijen wel in. Toch zijn er ideologische problemen. De wens van de vakbeweging om een maximum te stellen aan het aantal flexwerkers, raakt aan de vrijheid die bedrijven ervaren in hun aannamebeleid. Ook zie ik mogelijkheden rond de participatiewet. De overheid kan haar ambitie om bijna alle arbeidsgehandicapten bij bedrijven onder te brengen nooit in haar eentje waarmaken. Bedrijven moeten zich openstellen voor deze groepen, maar als overheid moet je ook niet moeilijk doen als het niet gaat lukken. Daar moet je beschutte werkplekken voor achter de hand houden. Verder moet je ook kunnen afspreken dat je het op onderdelen met elkaar oneens blijft. Helemaal niets bereiken is voor de vakbeweging geen optie want dat kost werkgelegenheid.”

Uw rivaal in de pensioenvete binnen de FNV, Bondgenoten-voorzitter Henk van der Kolk, met wie u samen zou opstappen, kondigde onlangs aan verbonden te blijven aan de FNV. Sluit u een terugkeer uit?
“Absoluut. Je moet vooruitkijken. Ik heb nog 15 jaar aan werkend leven voor me. Dan is het toch absurd dat je voor de arbeidsmarkt zou zijn afgeschreven? Ik heb het gevoel dat ik even niet heb opgelet en opeens 52 bleek te zijn. Maar wat ik later wil worden weet ik nog steeds niet.”

Vakbondsvrouw

Agnes Maria Jongerius (1960, De Meern) werkte haar hele leven bij de vakbond. In 1977 begon ze bij de Vervoerdersbond FNV. Jongerius was lid van het federatiebestuur (2002), vicevoorzitter (2004) en voorzitter van de vakcentrale (2005). In 2012 trad zij terug als voorzitter na het mislukken van het pensioenoverleg. Sinds vrijdag is ze in beeld voor een commissariaat bij PostNl, als opvolger van Wim Kok. Jongerius studeerde als historica cum laude af aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Ze is getrouwd met VPRO-journalist Ger Jochems.

SECTION: Economie & Politiek; Blz. 8 | LENGTH: 937 woorden | FOTO: Maarten Hartman

Vrachtwagenchauffeur Roy is er nooit geweest, toch werkt hij formeel voor een Cypriotisch uitzendbureau. ,,Ik weet niet eens waar dat eiland ligt.”

‘Hij zei: als je zonder werk komt te zitten, meld je maar bij mij.” Roy, die niet herkenbaar op de foto wil en zijn achternaam niet wil noemen, herinnerde zich de uitspraak van een kennis, voor wie hij wel eens gewerkt had. Dat was afgelopen najaar toen hij na drie tijdelijke contracten op straat kwam te staan.

Roy’s werkgever had, net als veel andere Nederlandse transportbedrijven, last van de moordende concurrentie uit Midden- en Oost-Europa, waar de lonen veel lager liggen. Voor Roy en vier collega’s was geen werk meer. En dus meldde Roy zich bij die kennis. “Hij had wel werk, maar dan moest het via Cyprus, zei hij. Dat vond ik gek, maar ik zou 2.500 euro netto krijgen.”

Roy kwam in dienst van het Cypriotische uitzendbureau AFMB dat volgens de Kamer van Koophandel wordt bestuurd door de Nederlanders Ad van Laak uit Dordrecht en Rob van Gessel uit Vuren.

Wat dat betekent voor zijn recht op een uitkering bij werkloosheid, voor zijn pensioen of voor het vangnet bij arbeidsongeschiktheid, is Roy volslagen onduidelijk. Hij is daar in Nederland niet langer voor verzekerd. De nieuwe werkgever van Roy draagt voortaan sociale premies af op Cyprus, waar de sociale zekerheid een stuk goedkoper is. Het is precies de reden dat AFMB Cyprus als standplaats heeft gekozen, blijkt uit documentatie van het bedrijf waarmee opdrachtgevers in het internationaal transport worden geworven.

“Uw personeel via een Cypriotisch contract onderbrengen bij de Cypriotische sociale zekerheid biedt een uitgelezen kans om geld te besparen”, luidt de wervende tekst van AFMB. “Lagere kosten voor werkgevers bij hetzelfde nettoloon”, dat kan AFMB regelen door gebruik te maken van Europese regelgeving.

Of de ‘Cyprusroute’ ook gunstiger uitpakt voor Roy, is de vraag. Wie in het buitenland werkt, bouwt een AOW-gat op, heeft geen recht op hypotheekrenteaftrek en valt niet onder de Nederlandse aanvullende bedrijfspensioenregelingen.

Voorlichting over zijn nieuwe rechten op Cyprus kreeg Roy niet. Ook ontving hij in drie maanden nog geen enkel loonstrookje. “Als ik naar Cyprus bel, krijg ik een dame aan de lijn die nauwelijks Nederlands spreekt.” Roy heeft inmiddels, op aanraden van zijn vakbond FNV Bondgenoten, ontslag genomen.

AFMB, dat niet bereikbaar was voor commentaar, is geen onbekende in de transportsector. Zowel FNV Bondgenoten als werkgeversorganisatie Transport en Logistiek Nederland (TLN) hekelen de werkwijze van het uitzendbureau. Dat zou slim gebruikmaken van nieuwe Europese regels, waarvan de implicaties nog onontgonnen juridisch terrein zijn.

De regels moeten voorkomen dat EU-burgers die in een andere lidstaat werken dan waar ze wonen, dubbel verzekerd zijn. Voor EU-burgers die in meerdere landen werken, zoals vrachtwagenchauffeurs, gelden speciale regels. Maar volgens critici werken die regels misbruik in de hand.

FNV Bondgenoten vermoedt dat AFMB een brievenbusmaatschappij is, waarbij de sociale verzekering van de werknemers aan een puur administratieve onderneming is gekoppeld. Dat zou betekenen dat de constructie illegaal is en Roy met terugwerkende kracht gewoon in Nederland verzekerd is.

Maar de Sociale Verzekeringsbank (SVB), die hierop in Nederland toe moet zien, doet niets, stellen de bonden. Volgens een woordvoerder zijn de ,,onderzoeksmogelijkheden en -bevoegdheden” van de organisatie ,,beperkt”. Wel doet de SVB inmiddels onderzoek naar eventuele misstanden en dringt het er bij het ministerie van Sociale Zaken op aan om ,,het proces te versnellen” in diplomatiek overleg met Cyprus.

Maar Cyprus geldt als belastingparadijs en heeft er volgens fiscale experts geen belang bij om de brievenbusmaatschappijen aan te pakken. Sterker nog: ze vormen een bron van inkomsten voor het eiland.

Het gevolg is volgens bestuurder Edwin Atema van FNV Bondgenoten dat ,,slechtere arbeidsvoorwaarden uit de uithoeken van Europa in Nederland worden geïmporteerd.” Hij vreest voor het ,,sociale lek” in de regelgeving. ,,Wat bedoeld is voor uitzonderlijke gevallen, wordt straks de norm. Daar zijn wij tegen.”

De werkgeversorganisatie TLN acht die vrees ongegrond. “Dit komt op heel kleine schaal voor. Veel bedrijven die door dit soort bedrijfjes worden benaderd, vermoeden dat het geen zuivere koffie is. Ook al is formeel nog onduidelijk of het legaal is of niet: wij raden ze het ook af.”

Belastingexpert Luydert Smit van KPMG verbaast het niet dat Nederlandse instanties weinig werk maken van handhaving. ,,Het economisch belang is eenvoudigweg te gering”. Niettemin heeft minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken, PvdA) beloofd voor 1 mei voorstellen te zullen doen om dit soort constructies aan te pakken. Een jaar geleden riep een breed gedragen motie van CDA-Kamerlid Eddy van Hijum daar ook al toe op. Alleen de VVD stemde toen tegen. Toenmalig minister van Sociale Zaken Henk Kamp (VVD) gaf aan nauwelijks uitvoering te kunnen geven aan die motie.

Loonverschil

Vrachtwagenchauffeur Roy krijgt naar eigen zeggen een basisloon van 2.500 euro netto. Loonoverzichten van AFMB, die door deze krant zijn ingezien, koppelen dat bedrag aan een bruto salaris van 2.828 euro. Roy draagt dus circa 12 procent aan sociale premies af. In Nederland komt 2.500 euro netto overeen met een brutoloon van 3.750 euro. Daarover betaalt de werkgever 30 procent aan premies, inclusief die voor pensioen. Roy kost de werkgever vervolgens 4.875 euro. AFMB rekent voor Roy 3.578 euro. Via de Cyprusroute is hij 26 procent goedkoper.

Het ESF-spook dook onlangs weer op. Zeker vijf scholingsfondsen, van vakbonden en werkgevers, kwamen dit voorjaar in financiële problemen. Ze hadden tientallen miljoenen aan subsidies van het Europees Sociaal Fonds (ESF) toevertrouwd aan één vrouw: Aad Wieringa. Zij kon uitgroeien tot een succesvol ondernemer die geld verdiende aan scholingsprojecten waarover haar bv de administratie voerde. Totdat haar imperium een maand geleden instortte en de fondsen zeker 7,7 mln aan verdwenen subsidies moesten terugbetalen.

Uit onderzoek van deze krant blijkt nu dat Wieringa en haar zakenpartners jarenlang slim geld wisten te verdienen zonder formeel de regels te overtreden. Uit gesprekken met betrokkenen en inzage in interne stukken wordt duidelijk hoe subsidies werden gestapeld. Die handelwijze leidde tot overfinanciering van scholingsprojecten en prijsopdrijving: de subsidiegelden overstegen de feitelijke kosten. Niet de scholing van werknemers voerde de boventoon maar winstbejag, zo stellen betrokkenen. Controle op de kwaliteit van de cursussen bleef achterwege.

Op het stapelen van subsidies bouwde een zakenpartner van Wieringa zelfs een heel businessmodel. Onder de naam Easycursus.nl verkocht Cor Baars alle mogelijke cursussen aan bedrijven in de meest uiteenlopende sectoren. Easycursus.nl verzorgde de cursussen in veel gevallen niet zelf, maar fungeerde als een soort makelaar. Want wat veel reguliere opleiders niet konden bieden, maar Baars wel, was toegang tot meerdere subsidiebronnen.

Een powerpointpresentatie van Baars uit 2009 laat zien hoe dat stapelen werkte. Op een cursus steigerbouw van maximaal zes dagen konden bedrijven per werknemer 592 aan subsidie overhouden, zo maakt een van de sheets duidelijk. Dat geld bleef over ná betaling van de scholings- en administratiekosten aan respectievelijk Easycursus.nl en de persoonlijke bv van Wieringa.

Directeur Jürgen Verket van Scaffolding Training Europe vertelt hoe (bouw)bedrijven hem onder druk zetten om zijn cursussen steigerbouw via Easycursus.nl te laten lopen. Op die manier konden de bedrijven niet alleen uit het eigen sectorfonds geld voor scholing ontvangen, maar ook nog een ESF-subsidie via de Wieringa-route. Door de tussenschakel steeg zijn cursusprijs van 931 naar 1014 per deelnemer, zegt Verket. De stijging werd voor de bedrijven echter ruimschoots goedgemaakt doordat zij via Easycursus.nl bij het ESF terechtkonden voor een extra subsidie van 40% van de kosten. Het sectorfonds had geen zicht op de stapeling van subsidies, zegt Hans Paul Mulder van bouwfonds SFB.

Iets soortgelijks gebeurde ook in de transportsector, leren interne documenten van een andere opleider die met Baars samenwerkte. Een ex-werknemer herinnert zich nog goed hoe zijn directeur in de ban raakte van Baars . Hij kreeg dollartekens in zijn ogen en raakte behoorlijk van het pad af , aldus de medewerker die uit angst voor zijn carrière niet met zijn echte naam in de krant wil. Naast de ESF-korting die via Baars verliep, en toen nog 50% van de scholingskosten dekte, konden bedrijven over dezelfde kostenpost nog eens 75% vergoed krijgen via het eigen sectorfonds. Volgens een rekenmodel cursussen SOG kon een transportbedrijf zo 21.357,75 verdienen op cursussen voor in totaal 149 deelnemers. Iedereen profiteerde.

En dat terwijl de ESF-regels vereisen dat melding wordt gemaakt van een eventuele tweede financier om te voorkomen dat er subsidie overblijft. Die regel gaat echter niet op als sprake is van een bijdrage uit het scholingsfondsen van werkgevers en vakbonden. Dan is, aldus een zegsvrouw van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW), sprake van een private bijdrage . Vakbonden en werkgeversorganisaties hebben immers samen via cao-afspraken besloten een percentage van de loonsom te reserveren voor scholing, daar komt de overheid niet aan te pas, luidt de redenering. Toch is het de minister die zo n afspraak bindend kan opleggen aan de hele sector. Hierdoor worden ook bedrijven die geen cao-partij zijn, verplicht een premie af te staan aan een collectief scholingsfonds.

Pieter Kievit van het zogenaamde SOOB-scholingsfonds in de transport en logistiek spreekt na inzage in de stukken van misbruik en oneigenlijk stapelen van subsidies. Hij noemt dat zeer betreurenswaardig , maar hij voelt zich niet verantwoordelijk. Er zullen altijd bedrijven zijn die dit proberen. Maar wij hebben er geen zicht op als zij via een creatieve truc meerdere subsidies aanvragen.

Die truc zat hem in een simpele uitbreiding van de bedrijfsactiviteiten via een wijziging in het handelsregister van de Kamer van Koophandel (KvK). Op de website van http://Easycursus.nl wordt openlijk verwezen naar formulieren van de KvK, waarmee bedrijven naast een scholingsbijdrage uit de eigen sector ook in aanmerking konden komen voor een subsidieaanvraag via de Stichting Opleidingsfonds voor de Groothandel (SOG). Het was dit scholingsfonds waar Wieringa, totdat zij vorige maand uit haar functie werd gezet, jarenlang directeur was. Tussen 2009 en 2012 voegden 5434 bedrijven uit andere sectoren als subactiviteit groothandel toe aan het handelsregister. Maar de KvK, die enkel registreert, is niet bevoegd om te controleren of daar ook daadwerkelijk sprake van was, laat een zegsvrouw weten.

SOOB-bestuurder Kievit hekelt de gang van zaken. Zelfs al is sprake van een gemengd bedrijf dan nog kunnen werknemers maar in één sector actief zijn. Of in de groothandel óf in een andere sector.

Omdat er flink geld te verdienen viel aan de cursussen, kreeg de kwaliteit ervan steeds minder aandacht, stelt de ex-werknemer van een van de opleiders die met Baars samenwerkte. Nieuwe cursussen werden in de kroeg bedacht . Om werkgevers ertoe te bewegen cursussen af te nemen werden daar verplichte keuringen, die in principe niet subsidiabel zijn, ingedrukt . Zo mogen vrachtwagenchauffeurs bij wet alleen aan het verkeer deelnemen als zij periodiek medisch gekeurd worden. Een kostenpost dus voor transportbedrijven, niet een scholingstraject waarmee lager opgeleide werknemers hun arbeidsmarktpositie verbeteren. Toch vormde de keuring de basis van de cursussen, zo blijkt uit de stukken. Daar voegden ze dan een fitheidstraining van een kwartiertje en een adviesgesprek van een halfuurtje aan toe. Ook zouden de vrachtwagenchauffeurs nog worden gesommeerd in de eigen tijd, dus na het afleveren van de vracht, mee te doen aan de cursus. Zodoende werd de vergoeding op verletkosten ook oneigenlijk opgestreken, stelt de ex-medewerker.

Verletkosten worden vergoed ter compensatie van productieverlies, wanneer de werknemer werkbare uren besteedt aan scholing. Maar controleren of er daadwerkelijk sprake was van productieverlies is zo ingewikkeld dat het scholingsfonds voor de bouwnijverheid SFB die controle achterwege laat. Vanwege dergelijke toezichtproblemen is subsidie op verletkosten uit de ESF-pot sinds 2007 zelfs überhaupt niet meer mogelijk, stelt accountant René Koffeman, die bedrijven destijds adviseerde over de controle.

Ook in de bouw profiteerden bedrijven oneigenlijk van een bijdrage op verletkosten, stellen betrokkenen. Die bijdrage kwam na 2007 niet meer uit de ESF-pot, maar nog wel uit het eigen sectorfonds. Dat was met name lucratief voor bedrijven die door de crisis vanaf 2009 met lege orderportefeuilles kampten. Hoewel er geen werk was voor het personeel, kon door een stapeling van subsidiepotjes toch geld verdiend worden aan de cursussen, stellen zij. Van productieverlies was geen sprake.

Bij de opleider in de transportsector zouden zelfs handtekeningen zijn vervalst, stelt de ex-werknemer die anoniem wil blijven. De handtekeningen waren cruciaal om de ESF-subsidie te bemachtigen. Dan werd er gezegd dat deelnemers vergeten waren om presentielijsten in te vullen, en dat het puur om een formaliteit ging. Wij moesten dan met drie verschillende pennen aan de slag en wat koffievlekken en kreukels in de formulieren maken.

De handtekeningen vormden onderdeel van de verplichte ESF-administratie die de persoonlijke bv van Wieringa verzorgde. Zij bracht 15% van de cursusprijs in rekening voor administratiekosten. Ze had zodoende een belang bij de verkoop van zo veel mogelijk cursussen. Maar toch was het Wieringa die bepaalde welke opleiders accreditatie kregen om ESF-subsidie aan te vragen bij de door haar geleide SOG. Een daarvan was Easycursus.nl.

830 mln aan ­ESF-subsidie voor Nederland

Op de vraag wat de criteria waren om in aanmerking te komen voor accreditatie kan werkgeversvertegenwoordiger Jan Zanen, die namens de vijf gedupeerde fondsen spreekt, geen antwoord geven. We hebben daar niet actief op gecheckt. We gingen ervan uit dat het door Wieringa goed geregeld was.

Het betekende dat Baars zonder verdere inhoudelijke toets opleidingen en cursussen kon aandragen voor ESF-subsidie. Zijn stiefzoon en zaakwaarnemer Sander Boer bevestigt dat. Het ministerie controleerde alleen de kostenverantwoording. Als het ministerie geen strengere regels eist, gaan wij die ook niet opleggen. Je gaat ook geen zestig rijden als honderd de maximale snelheid is, dan rijd je honderd, aldus Boer.

Volgens een woordvoerder van het ministerie van SZW wordt wel degelijk steekproefsgewijs gecontroleerd op kwaliteit, maar ligt de eerste verantwoordelijkheid bij de fondsen. Van het stapelen van subsidies was het ministerie op de hoogte.

In reactie laat Cor Baars weten in alle gevallen legitiem gebruik te hebben gemaakt van bestaande regelgeving. Bovendien stelt hij dat Easycursus.nl niet het enige bedrijf was dat zo zaken deed. In totaal 96 opleidingsinstituten, erkend door het Scholingsfonds voor de Bouwnijverheid, kunnen met cursussen op het gebied van vaktechniek hun opdrachtgevers geld laten verdienen op cursussen , aldus Baars die wil benadrukken dat hij een gewone zakenrelatie met Aad Wieringa onderhield.

Omdat flink viel te verdienen, kreeg de kwaliteit van de cursussen steeds minder aandacht

Europese miljoenen

Tot en met 2013 is er voor Nederland in totaal 830 mln aan subsidie uit het Europees Sociaal Fonds (ESF) beschikbaar. Een belangrijke doelstelling van het ESF is om een betere arbeidsmarktpositie te creëren voor laagopgeleide werknemers.

Als het aan de Europese Commissie ligt wordt het totale budget van het ESF vanaf 2014 verhoogd van 76 mrd naar 84 mrd. Volgens plaatsvervangend directeur-generaal Werkgelegenheid en Sociale Zaken, Zoltán Kazatsay, is het zeer belangrijk dat het geld goed besteed wordt nu de Europese arbeidsmarkt met grote problemen kampt. Kazatsay is er vooral beducht voor dat onder invloed van de crisis middengroepen op de arbeidsmarkt worden weggedrukt als zij zich niet blijven scholen. Het geld is er, maar het is de vraag hoe dat het beste tot zijn recht komt. Zonder centrale coördinatie lukt het niet , stelt hij.

Je rijdt ook geen zestig als honderd de maximale snelheid is, dan rijd je honderd

In Nederland wordt de uitvoering van de scholingsprojecten overgelaten aan decentrale opleidings- en ontwikkelingsfondsen. Bedrijven kunnen alleen via deze fondsen, die beheerd worden door werkgeversorganisaties en vakbonden, een subsidieaanvraag indienen voor dit doel. Het is volgens het ministerie van Sociale Zaken in Den Haag in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de fondsen om toe te zien op de kwaliteit van de scholing. Nederland is geen voorstander van het verhogen van het ESF-budget. De lidstaten beslissen eind van het jaar over de nieuwe begroting.

Politieke reacties

CDA en PVV willen opheldering van staatssecretaris Paul de Krom van Sociale Zaken over de mogelijkheid om subsidies te stapelen en de constructies die tot overfinanciering en prijsopdrijving leiden.

Of het nu wel of niet langs het randje van de wet is, dit is moreel niet te verkopen , stelt CDA-Tweede Kamerlid Eddy van Hijum. Hij noemt het onthutsend dat de scholingsfondsen hier geen zicht op hadden. De wereld van het Agentschap (subsidieloket van Sociale Zaken, red.) en die van de scholingsfondsen komen niet bij elkaar en daarachter zit een wereld die je niet wil kennen. De fondsen die wel op de hoogte waren, diskwalificeren zich volgens Van Hijum voor nieuwe ESF-aanvragen.

Tweede Kamerlid Ino van den Besselaar (PVV) was zelf werkgeversonderhandelaar en bestuurder in het Scholingsfonds voor de Bouwnijverheid. Hij noemt de beschreven praktijken zeer herkenbaar. Enerzijds willen sectoren zo veel mogelijk aan ESF-subsidie opstrijken, anderzijds zijn ze niet in staat voldoende controle uit te oefenen op de diverse geldstromen en de inhoud van de scholing, zegt hij.

Van den Besselaar noemt het bedenkelijk dat er geen zicht is op de kostprijs van een cursus en dat iedereen, via een verhoging van de kostprijs, uit de subsidieruif kan mee-eten. Hoewel hij niet vindt dat sectorfondsen in dit soort gevallen niet meer in aanmerking voor ESF zouden moeten komen, pleit Van den Besselaar voor een diepgaand onderzoek.

SECTION: POLITIK; S. 10 | LENGTH: 710 woorden

Wenn Frauen mehr arbeiten sollen, müssen auch Männer flexibler arbeiten – diese Erkenntnis gibt es in den Niederlanden nicht bloß in der Theorie. Im Kampf gegen den Fachkräftemangel ist seit einigen Jahren der sogenannte Papatag in Mode gekommen. Bei den in Vollzeit arbeitenden Männern nutzen bereits 20 Prozent ein flexibles Arbeitszeitmodell: Sie arbeiten beispielsweise vier Tage lang neun Stunden, um dann den fünften Tag für die Familie zu nutzen.

Das bekannteste Beispiel für den Erfolg des Papatags ist der ehemalige niederländische Finanzminister Wouter Bos. Der Sozialdemokrat verließ vergangenes Jahr nach der Wahlniederlage seiner Partei die Politik, um mehr Zeit mit seiner Familie zu verbringen. Bos arbeitet jetzt vier Tage in der Woche als Partner bei der Unternehmensberatung KPMG. Den fünften Tag ist er Vater.

Anders als in Deutschland, wo Politik und Sozialpartner stets als Patentrezept gegen Fachkräftemangel anführen, die Erwerbsquote der Frauen zu erhöhen, ist im Nachbarland nicht das Grundproblem, dass zu wenig Frauen arbeiten. Im Gegenteil: Die Erwerbsquote der Frauen ist mit 72 Prozent im europaweiten Vergleich sehr hoch, nur in Dänemark liegt sie noch höher. Aber die niederländischen Frauen sind Rekordhalter in der Teilzeitarbeit. Im Jahr 2008 arbeiteten mehr als die Hälfte der weiblichen Beschäftigten weniger als 25 Stunden pro Woche. Sie halten eine Arbeitswoche von drei Tagen für ideal, um Familie und Arbeit unter einen Hut bringen zu können, während der Mann fünf Tage arbeitet.

Teilzeitarbeit wird dabei, anders als hierzulande, auch von Hochqualifizierten akzeptiert. Laut KPMG-Personaldirektor Martin Koning versucht die Firma mit der flexiblen Personalpolitik, eine größere Zielgruppe zu erreichen. “Für uns ist es wichtig, jungen Eltern Flexibilität zu bieten – weil wir sie nicht verlieren wollen, wenn sie im Lebenshöhepunkt stehen”, sagt er. Von Vorteil ist auch, dass die Niederlande weniger demografische Probleme haben. Holländische Frauen bekommen durchschnittlich 1,8 Kinder – weit mehr als die Deutschen mit durchschnittlich 1,4 Kinder. Dennoch schöpft das Land bei wachsender Knappheit an Fachkräften einen großen Teil des Potenzials seiner Hochqualifizierten nicht aus.

Die Regierung versucht daher seit einigen Jahren, Frauen zu motivieren, die Teilzeit aufzustocken. Den Durchbruch brachte die Abschaffung der sogenannten Herdsubvention durch die Christdemokraten im Jahr 2009. Die umstrittene Steuerregel begünstigt Paare, bei denen einer nicht oder nur wenig arbeitet – ähnlich wie das deutsche Ehegattensplitting. Und ähnlich wie dieses motiviert die Regelung besonders Frauen, daheim zu bleiben. Die nun beschlossene Änderung begünstigt den Geringverdiener des Paares. Sie (oder er) wird steuerlich bei zusätzlichem Arbeitseinsatz belohnt.

Doch dieser finanzielle Ansporn reicht der Regierung nicht – obwohl auch vergleichsweise viele Männer bereits Teilzeit arbeiten: Nach OECD-Angaben waren es vor zwei Jahren immerhin 24 Prozent.

Dennoch will die Regierung mehr Väter dazu bewegen, das Papatag-Modell zu nutzen. “Während Frauen voll in Bewegung sind, bleiben viele Männer im alten Muster stecken”, heißt es in einer Auftragsstudie für die Regierung. “Das hindert Frauen daran, vollwertig am Arbeitsprozess teilzunehmen, und nimmt Männern einen Teil der Bindung mit ihren Kinder.” Auch bei den Sozialpartnern gibt es dafür Unterstützung. Vor einigen Jahren entwickelte die größte Gewerkschaft FNV das Modell “4×4 für junge Eltern”: vier Tage Arbeit pro Woche reichen, ohne die Karrierechancen zu gefährden, so FNV.

Die von der letzten Regierung eingerichtete “Taskforce Teilzeit Plus”, ein Beratungsgremium aus Arbeitgebern, Gewerkschaften und Experten, sieht einen solchen Vier-Tage Vertrag allerdings nicht als neues Regelarbeitsverhältnis, sondern nur als eine vorübergehende Lösung für junge Eltern. Sie empfahl der Regierung vergangenes Jahr, dazu das Recht auf flexible Arbeitszeiten einzuführen. Damit können Väter sich selbst einen Papatag organisieren, ohne beim Lohn Abstriche machen zu müssen. Denn das häufigste Argument gegen den Papatag ist laut Forschung der drohende Gehaltsverlust.

Kommentar: Seite 25

SECTION: WEEKEND; Pg. 13 Het Financieele Dagblad | LENGTH: 1892 woorden | GRAPHIC: Wouter Tulp | Comic House Oosterbeek

Olav Roeyset zoekt een vrouw. En snel. Niet om zijn privéleven op te fleuren, maar voor de raad van commissarissen van zijn beursgenoteerde meubelbedrijf. Terwijl die achtkoppige raad al drie vrouwen telt! De kleine bestuursvoorzitter van het Noorse Hjellegjerde zakt wat dieper weg in een van de leren fauteuils die her en der geclusterd staan in de statige lobby van het Bristol Hotel in hartje Oslo. ‘Ik word gedwongen een goede commissaris naar huis te sturen terwijl ik mijn goed op elkaar ingespeelde team juist nu hard nodig heb’, zegt hij met een mengeling van gêne en irritatie. Want hij had het natuurlijk kunnen zien aankomen. Het Noorse parlement – dat een paar straten verderop zetelt – nam namelijk al in 2003 de wet aan waar Roeyset nu tegenaan hikt. Vanaf 1 januari dit jaar verplicht Noorwegen alle beursgenoteerde bedrijven en bedrijven met een zelfverkozen groep aandeelhouders om zich te houden aan een genderminimum van 40% in de raad van commissarissen. Op straffe van opheffing.

Olav Roeyset dacht dat het zo’n vaart niet zou lopen. ‘We hadden gehoopt dat de overheid coulant zou zijn en ons team het uit zou kunnen zitten tot de aandeelhoudersvergadering in mei’, vertelt hij. Hij kijkt de lobby rond, waar de top van het Noorse bedrijfsleven zich in victoriaanse stijl aan geïmporteerde luxe laaft. Alles is er als vanouds. Zakenmannen in pak steken sigaren op en niets verraadt de fluwelen revolutie die zich in Noorwegen heeft voltrokken.

Roeyset heeft verkeerd gegokt. Samen met 77 andere bedrijven kreeg hij onlangs een brief van het ministerie voor emancipatie en gezin. In de maand uitstel die hem gegeven is moet hij alsnog een extra vrouw vinden – ook al zit hij midden in een reorganisatie. ‘We hebben de wet verkeerd geïnterpreteerd’, legt hij uit. ‘Het quotum geldt alleen voor door de aandeelhouders verkozen commissarissen. Onze werknemersvertegenwoordigster telt niet.’ Maar hoe vervelend hij dat ook vindt, en hoe principieel onjuist hij de inmenging in zijn ondernemingsbeleid ook noemt, hij gelooft dat quota ‘een noodzakelijk kwaad’ zijn. ‘Op de lange termijn zullen we er allemaal van profiteren.’

Vijf jaar geleden dacht de werkgeversorganisatie NHO daar nog heel anders over. De vrouwelijke voorzitter Sigrun Vågeng waarschuwde veelvuldig voor de rampzalige gevolgen van een quotum. Buitenlandse investeerders zouden zich terugtrekken en binnen de gestelde termijn voldoende capabele vrouwen vinden leek ondenkbaar. Maar volgens de laatste cijfers voldoet inmiddels 90% van de 460 bedrijven aan de wet, wat neerkomt op 38% vrouwelijke commissarissen in de top van het Noorse bedrijfsleven, veruit het hoogste percentage ter wereld. In 2003 was dat met 6% net iets lager dan in Nederland nu: 6,9%.

Ook de investeerders bleven. Sterker nog: niet eerder telde Noorwegen zoveel investeringen van buiten als in de laatste twee jaar. Dat bedrijven werkelijk gevaar lopen om te worden opgeheven, verwacht inmiddels niemand meer, ook al beklemtoont minister Manuela Ramin-Osmundsen van emancipatie en gezin dat aan de wet moet worden voldaan. ‘De ervaring leert dat de meeste bedrijven die wij wijzen op hun tekortkomingen deze corrigeren binnen de aangegeven termijn’, zegt zij. De werkgeversclub legt de verantwoordelijkheid liever bij de overheid. ‘Zo ver gaan dat honderden werknemers op straat komen te staan? Dat zullen ze niet durven’, zegt Vågeng.

Toch nam ze niet de proef op de som en koos onder druk van de regering voor samenwerking. Via het project Female Future werden honderden vrouwen uitverkoren om de vrijkomende topfuncties in te vullen. ‘We noemden het parelduiken. Bedrijven moesten op zoek naar verborgen talent in hun organisaties’, vertelt Vågeng op haar werkkamer met uitzicht over de besneeuwde daken van de Noorse hoofdstad. Bij gebrek aan een vrouwelijke tegenhanger van het ‘old boys network’ werden kandidaten opgenomen in een database waaruit werkgevers gemakkelijk konden kiezen. Ze is er trots op. ‘We hebben geprobeerd om het negatieve imago in het buitenland om te keren. Nu zeggen we: kijk naar ons, we lopen voorop. Het is niet meer salonfähig om tegen te zijn.’

Het is meer dan Ansgar Gabrielsen in 2003 had durven hopen. Trots geeft de oud-minister van handel en industrie, en initiator van de genderwet, een dag later een rondleiding in het Storting, het Noorse parlementsgebouw waar hij vijf jaar geleden geschiedenis schreef. Oud-collega’s slaan hem op de schouder terwijl ze hem zijn geuzennaam toeroepen: ‘Hé, als we daar mr. 40% niet hebben’. In de mannenkleedkamer van de Noorse volksvertegenwoordiging wordt wederom gelachen als de christendemocraat op een strijkplank stuit. ‘Kijk, dit is Noorwegen anno 2008.’ Hij pakt de strijkbout op. ‘Moet je daar geen foto van maken?’

Toch nam Gabrielsen in de winter van 2002 een risico dat tot politieke zelfmoord had kunnen leiden. Hij informeerde een parlementair verslaggever over zijn plannen zonder politieke ruggespraak te plegen. Noch zijn eigen partij noch de centrumrechtse coalitie, zelfs niet de minister-president, was op de hoogte. In februari kopte de grootste Noorse krant: ‘De minister van handel heeft genoeg van de mannenclub: wil vrouwen in boardrooms dwingen’.

Naar eigen zeggen had Gabrielsen vooral een economisch argument. Hij kon het zich als minister van handel niet langer veroorloven ‘zo’n groot deel van het arbeidspotentieel onderbenut te laten.’ Maar hij wist ook dat de grootste oppositiepartij, de sociaaldemocraten, al langer voor een quotum pleitte en dat een kamermeerderheid die voor quotering zou zijn, een reële mogelijkheid was.

Al sinds midden jaren tachtig schrijven meer meisjes dan jongens zich in op Noorse universiteiten. Bij het aantreden van Europa’s eerste vrouwelijke premier, Gro Harlem Brundtland in 1986, werd een record van 40% vrouwen in de ministersploeg aangesteld. Het betekende het startsein voor een voortdurende overheidscampagne om vrouwen voor te dragen voor hoge posities in het openbaar bestuur en de publieke sector. Politieke druk om die ontwikkelingen terugvertaald te zien in de top van het bedrijfsleven voert terug tot begin jaren negentig. ‘Het was de werkgeversclub die daarop zei: geef ons tien jaar en we regelen het zelf. Maar ik moest na zeven jaar constateren dat er nog niets veranderd was’, zegt Gabrielsen. ‘Dus toen heb ik me voorgenomen: als het niet natuurlijk gaat dan moet ik ze een handje helpen.’

Hij liet zich overtuigen door Amerikaanse rapporten die een positief verband veronderstelden tussen bedrijfsprestaties en gemengde raden van commissarissen. Inmiddels moet hij bekennen dat het verband wetenschappelijk omstreden is omdat het effect ook andersom kan zijn. Dat wil zeggen: bedrijven die goed presteren zouden eerder geneigd zijn vrouwen aan te nemen. Maar Gabrielsen wilde zich niet verzoenen met een magere 6% vrouwen in de raden van commissarissen. ‘Als 50% van de bevolking vrouw is, en minstens zo goed opgeleid als de mannen, waarom moeten ze er dan achttien keer harder voor vechten om hogerop te komen? De vraag is of je dat als maatschappij moet accepteren.’

Een typisch Noorse redenering, vindt Gerard Hofstede, emeritus hoogleraar vergelijkende cultuurstudies van organisaties aan de Universiteit Maastricht. ‘Het zegt iets over het sterk ontwikkelde maakbaarheidsideaal van de Noren. Ze houden erg van regels.’

Vraag de Noren zelf naar een verklaring voor hun uitzonderlijke wetgeving en ze verwijzen naar de egalitaire samenleving die Noorwegenvan oudsher kenmerkt. Het land kent geen aristocratie maar wel een lange periode van onderdrukking door Zweden en Denen. Onafhankelijk is Noorwegen pas sinds 1905. Nivelleringsdenken zit in de cultuur. Dat geldt volgens Hofstede voor heel Scandinavië. ‘Het zijn feminiene samenlevingen waar samenwerking het wint van competitie. In Noorwegen is 43% van de parlementariërs vrouw, in Finland 60%.’

Toch zijn vrouwen in topposities in de private sector in de minderheid. ‘Omdat ze niet democratisch worden gekozen maar via coöptatie, zie je vertraging optreden in het bedrijfsleven’, aldus Hofstede. ‘In heel Scandinavië leeft een politieke wens om dat gelijk te trekken maar dat de Noren het durven afdwingen, zegt iets over hun onaantastbare positie.’ Daarmee doelt hij op de Noorse welvaart. In 2007 is de economische groei boven de 4% uitgekomen voor het vierde jaar op rij. Niet vanwege het aantal vrouwen aan de top maar vanwege de olie die eind jaren zestig is ontdekt. De olie-inkomsten scheppen ruimte om te experimenteren.

Zo bezien dankt Catrine Birkevold Liem (35) haar recente carrièrespurt vooral aan de rijkdom van haar vaderland. Het hoofd van de salesafdeling van het beursgenoteerde Ekportfinans, een publiek-private kredietverschaffer voor de exportsector, doorliep de commissarissenopleiding Female Future van de NHO en beschikt inmiddels over twee commissariaten, één bij een producent van oliekerende schermen en één bij een instituut voor microkrediet. Bedrijven die niet onder de genderwet vallen maar desondanks bewust op zoek gingen naar een vrouw. Toch aast ze ook nog op een derde commissariaat bij een beursgenoteerde onderneming. Opvallende ambities voor een jonge carrièrevrouw met zwangerschapsverlof. ‘Vroeger dacht ik dat de raad van commissarissen iets was voor oude mannen aan het eind van hun carrière’, zegt de moeder van drie kinderen tijdens de lunch in een trendy café op de bovenste verdieping van een kantorencomplex. ‘Nu zie ik het als een opstap naar meer. In ruil voor mijn expertise op een deelgebied krijg ik brede ervaring met het runnen van een bedrijf. Die wil ik gebruiken om op de lange termijn een eigen bedrijf te starten.’ Ze heeft niet het idee dat ze er als excuustruus tussen zit. ‘Je ziet bedrijven die op zoek zijn naar een vrouw meer op specialismen selecteren. Vroeger bestond een raad van commissarissen uit een groep generalisten met een lange staat van dienst die elkaar onderling goed kenden. Maar met de komst van de vrouwen is de zoektocht naar toegevoegde waarde veel gerichter.’

Headhunter Elin Hurvenes, die een groot deel van de nieuwe vrouwen voor commissariaten wist te strikken, spreekt van ‘de belangrijkste machtsverschuiving sinds vrouwen het recht verwierven om te stemmen’. De geboren Noorse met een MBA aan de Londen Business School werkte jarenlang als consultant in de Londense city. Inmiddels is ze bezig aan een boek voor de Engelstalige markt over de Noorse ontwikkelingen. ‘Er zijn belangrijke lessen te leren van dit experiment’, zegt ze. ‘Natuurlijk zijn er goede vrouwen beschikbaar maar het zijn geen bekenden van de mannen met macht. Dat zo weinig vrouwen de top halen, heeft eerder te maken met een gebrek aan vertrouwen dan met een gebrek aan expertise. Dat is logisch: onbekend maakt onbemind.’

Toch hoeven landen volgens Hurvenes de rigide maatregel van Noorwegenniet te volgen om vooruitgang te boeken. ‘Als we de selectiecommissies voor de raden van commissarissen verplicht gemengd hadden gemaakt, was het ook gelukt. Dan hadden we het dreigement van opheffing achterwege kunnen laten.’